ఈసీ వివాదం.. ప్రజాస్వామ్య గందరగోళం

ఎన్నికల సంఘం కమిషనర్ల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు కేవలం అధికార-విపక్షాల మధ్య సాగే రాజకీయ రగడ మాత్రమే కాదు, ఇది రగులుతున్న కాగడా. అది సంస్థాగత చట్టబద్ధతకు, పారదర్శకతకు సంబంధించిన లోతైన ప్రశ్న. భారత ఎన్నికల సంఘం ఈసీఐ) సాధారణ ప్రభుత్వ విభాగం కాదు. ఇది రాజకీయ, ప్రభుత్వ కుట్రల ఎత్తుగడలు, ఏ పనిచేసైనా గెలిచితీరాలి అనే నిరంతర ఎన్నికల దుర్మార్గాలు. రాజ్యాంగం అధికరణ 324 కింద ఏర్పాటైన ఒక స్వతంత్ర రాజ్యాంగ వ్యవస్థ ఈసీ. ఓటరు జాబితా తయారీ నుంచి ఎన్నికల నిర్వహణ వరకు దీని నిర్ణయాలు దేశ ప్రజాస్వామ్య పునాదులను నిర్దేశిస్తాయని పాఠాలు వింటున్నాం. మరోవైపు ఇటీవల ఎన్నికల సంఘం అంతర్గత వ్యవహారాలపై కథనాలు వెలువడుతున్నాయి. సీఈసీ తీరుపై పోరాటాలు, ఆందోళనలు ధర్నాలు వెల్లువెత్తుతున్నాయి.

ఇటీవల ‘ది ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌’ పత్రిక వెల్లడించిన అంతర్గత పత్రాల ప్రకారం ఓటర్ల జాబితా ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ ఎస్‌ఐఆర్‌) ప్రక్రియ తీరుపై 10 నెలల్లో ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు (సుఖ్‌బీర్‌ సింగ్‌ సంధు, వివేక్‌ జోషి) 14 సార్లు కీలక అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేశారని పేర్కొన్నది. అభ్యంతరాల్లో కీలకమైనది, ఫామ్‌ 6 మార్పు. కొత్త ఓటరు నమోదు కోసం ఉద్దేశించిన ‘ఫామ్‌ 6’లో పౌరులు తమ తల్లిదండ్రులు లేదా తాతముత్తాతల పేర్లు గత జాబితాలో ఉన్నాయా లేదా చెప్పే ఒక డిక్లరేషన్‌ను ఈసీ పొందుపరిచింది.

నిబంధనల ప్రకారం చట్టబద్ధమైన ఫామ్‌ను మార్చాలంటే ‘రిజిస్ట్రేషన్‌ ఆఫ్‌ ఎలక్టర్స్‌ రూల్స్‌, 1960’కు సవరణ చేయాలి. అలాంటి సవరణ ఏదీ లేకుండా, కమిషన్‌ పూర్తి ఆమోదం లేకుండా మార్పులు ఎలా జరిగాయన్నది కీలక ప్రశ్న. ‘నమోదు’ పేరుతో, ‘తొలగింపు’ అధికారం ఎలక్టోరల్‌ రిజిస్ట్రేషన్‌ ఆఫీసర్‌’ (ఈఆర్‌వో) పరిధిలోనిది. అయితే, కేంద్రీకృత సాఫ్ట్‌వేర్‌ వ్యవస్థల ద్వారా స్థానిక అధికారుల నిర్ణయాలను తలకిందులు చేస్తున్నారనే ఆరోపణలు వచ్చాయి. చట్టం కల్పించిన అధికారాలను ఒక కంప్యూటర్‌ కోడ్‌ లేదా కేంద్ర సర్వర్‌ అధిగమించకూడదు. ఉదాహరణకు బెంగాల్‌ అప్పీళ్ల వివాదం. లక్షల సంఖ్యలో ఓటర్ల తొలగింపు, పునరుద్ధరణలకు సంబంధించి ఎన్నికల సంఘం పేరిట దాఖలైన అప్పీళ్లకు చట్టబద్ధమైన ముందస్తు అనుమతి ఎవరిచ్చారనే ప్రశ్నకు సమాధానం కరువైంది.

కొంచెం గతం నుంచి తవ్వుకుంటే తప్ప అర్థం కాదు. సంస్థాగత విశ్వసనీయత విషయంలో రాజకీయ పార్టీల వైఖరి ఏ విధంగా మారుతుందో చెప్పేందుకు 2006- 2026 మధ్య కాలంలోని పరిస్థితుల పోలిక అద్దం పడుతుంది. 2006లో కాంగ్రెస్‌ నేతృత్వంలోని యూపీఏ సర్కార్‌ పాలనలో ఎన్నికల కమిషనర్‌ నవీన్‌ చావ్లాను తొలగించాలంటూ బీజేపీ మిత్రపక్షాలకు చెందిన 205 మంది ఎంపీల సంతకాలతో రాష్ట్రపతికి వినతిపత్రం ఇచ్చింది. కాంగ్రెస్‌కు చెందిన ఒక ట్రస్టుతో నవీన్‌ చావ్లా కుటుంబ సభ్యులకు ఆర్థిక సంబంధాలు ఉన్నాయని తెలిపింది. నాటి ప్రతిపక్ష బీజేపీ నీతులు వేరు. ఇప్పుడు స్వయంగా కమిషనర్లే ఎన్నికల విధానాలు, సాఫ్ట్‌వేర్‌ మార్పులపై అంతర్గతంగా అభ్యంతరం తెలుపుతున్నారు. నిర్ణయాలు చట్టబద్ధ అధికారాలతో జరుగుతున్నాయా లేదా అనే సంస్థాగత వివాదం నెలకొన్నది.

టీఎన్‌ శేషన్‌ వర్సెస్‌ యూనియన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా తీర్పు స్పష్టం చేసినట్టు, ఎన్నికల సంఘంలో మెజారిటీ నిర్ణయాలు చెల్లుతాయి. భిన్నాభిప్రాయాలు ఉండటం సహజం. అయితే ప్రతి నిర్ణయమూ చట్టబద్ధమైన అధికారం ద్వారా జరిగిందా, దానికి సంబంధించిన లిఖితపూర్వక మినిట్స్‌ ఉన్నాయా అనేదే అసలు ప్రశ్న.

రాజకీయ ఆరోపణలు పక్కనపెట్టి, ఎన్నికల సంఘం విశ్వసనీయత నిలబడాలంటే ఐదు ప్రశ్నలకు లిఖితపూర్వక డాక్యుమెంటరీ ఆధారాలతో సమాధానాలు లభించాలి. వివాదాస్పదమైన పరిపాలనా, సాంకేతిక మార్పులకు అసలు అనుమతి ఇచ్చింది ఎవరు? ఏ చట్టం లేదా ఏ నిబంధన ప్రకారం ఆ మార్పులను అమలు చేశారు? పూర్తిస్థాయి త్రిసభ్య కమిషన్‌ ముందు ఈ ప్రతిపాదనలు ఉంచి చర్చించారా? వ్యతిరేకత వచ్చినప్పుడు చట్టబద్ధమైన మెజారిటీ లేదా ఏకగ్రీవ పద్ధతిని పాటిస్తూ రికార్డు నమోదు చేశారా? సాఫ్ట్‌వేర్‌ వ్యవస్థలు, సెంట్రల్‌ డేటాబేస్‌ ద్వారా స్థానిక ఎన్నికల నమోదు అధికారుల (ఈఆర్‌వో) అధికారాలను అధిగమించారా? అనూప్‌ బరన్‌వాల్‌ కేసులో సుప్రీంకోర్టు సూచిం చిన త్రిసభ్య ప్యానెల్‌ (ప్రధాని, ప్రతిపక్ష నేత, సీజేఐ) స్థానంలో కేంద్రం తెచ్చిన 2023 చట్టం ద్వారా సీజేఐ స్థానంలో కేంద్ర మంత్రి చేరారు. ఇది ఎన్నికల కమిషన్‌ స్వతంత్రతపై న్యాయపరమైన సందేహాలకు తావిచ్చింది.

గతంలో ఓటర్ల చేర్పులు, తొలగింపులు పూర్తిగా స్థానిక అధికారుల పరిశీలన ఆధారంగా జరిగేవి. నేడు కేంద్రీకృత సాఫ్ట్‌వేర్‌ ప్లాట్‌ఫామ్‌లు రావడంతో, క్షేత్రస్థాయి పరిశీలనను దాటి కేంద్ర సర్వర్‌లే కీలక నిర్ణయాలను ప్రభావితం చేస్తున్నాయనే సాంకేతిక సవాళ్లు ముందుకు వచ్చాయి. కమిషన్‌ లోపల జరిగే చర్చలు గతంలో బయటకు వచ్చే వి కావు. అయితే ఇటీవలి దస్ర్తాలు బహిర్గతం కావడంతో కమిషనర్ల మధ్య విధానపరమైన అసమ్మతి ఉన్నట్టు వెలుగుచూసింది. పాలక పక్షంలో ఉన్నప్పుడు ఒకలా, ప్రతిపక్షంలో ఉన్నప్పుడు మరొకలా మాట్లాడటం రాజకీయ విన్యాసమే తప్ప రాజ్యాంగ నైతికత కాదు. ఎన్నికల సంఘం ఏ ఒక్క రాజకీయ కూటమి పక్షాననో ఉండటం కాదు, రాజ్యాంగం వైపు నిలబడటమే భారత ప్రజాస్వామ్యానికి రక్ష.

2023 చట్టం వచ్చిన మార్పులు? 

సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తర్వాత కేంద్రం చీఫ్‌ ఎలక్షన్‌ కమిషనర్‌ అండ్‌ అదర్‌ ఎలక్షన్‌ కమిషనర్స్‌ యాక్ట్‌-2023 ఆమోదింపజేసింది. సుప్రీంకోర్టు ఏమంటే ఏమున్నది.. పాలకపక్షానికి మెజారిటీ ఉన్నది. చట్టం ప్రతులను ఎంపీలు చదివినా చదువకపోయినా చట్టం తయారవుతుంది. ప్ర ధాని నామినేట్‌ చేస్తే కేంద్రమంత్రి సరే అంటా రు. కమిటీలో ప్రతిపక్షనేత ఉన్నా లేకపోయినా, ఆ ఇద్దరి నిర్ణయాన్ని వద్దన్నా అనకపోయినా ని యామకాలు జరిగిపోతాయి. ప్రభుత్వానికి 2:1 నిష్పత్తిలో వీటో స్థాయి అధికారం లభిస్తుంది.

సుప్రీంకోర్టులో తాజా పిటిషన్లు వాదనలు కేంద్రం తీసుకొచ్చిన 2023 చట్టం రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపానికి, స్వేచ్ఛాయుత-నిష్పాక్షిక ఎన్నికల సూత్రానికి విరుద్ధమని పేర్కొంటూ అసోసియేషన్‌ ఫర్‌ డెమోక్రటిక్‌ రిఫామ్స్‌, డాక్టర్‌ జయ ఠాకూర్‌ తదితరులు సుప్రీంకోర్టులో రిట్‌ పిటిషన్లు దాఖలు చేశారు. ఎంపిక కమిటీ నుంచి సీజేఐని తొలగించి కేంద్ర మంత్రిని చేర్చడం ద్వారా కమిటీలో ప్రభుత్వం సంపూర్ణ ఆధిక్యత సంపాదించిందని, ప్రతిపక్ష నేత ఉనికి కేవలం నామమాత్రపు లాంఛనంగా మారిపోతుందని తెలిపారు. ఎన్నికల సంఘంపై కార్యనిర్వాహక వర్గానికి సంపూర్ణ నియంత్రణ దక్కడం వల్ల రాజ్యాంగ స్వతంత్రత దెబ్బతింటుందని పేర్కొన్నారు.

పిటిషన్లను విచారించిన జస్టిస్‌ దీపాంకర్‌ దత్తా, జస్టిస్‌ సతీశ్‌చంద్ర శర్మతో కూడిన ధర్మాసనం భిన్నాభిప్రాయాలతో తీర్పు ఇచ్చింది. ఈసీ స్వతంత్రంగా ఉండటమే కాదు, స్వతంత్రంగా పనిచేస్తున్నట్టు ప్రజలకు కనిపించాలని జస్టిస్‌ దీపాంకర్‌ దత్తా స్పష్టంచేశారు. అంపైర్‌ను ఎన్నుకోవడంలో ఒక పక్షానిదే పైచేయి ఉంటే, నిర్ణయాల విశ్వసనీయత దెబ్బతింటుందని తెలిపారు. రాజ్యాంగ సూత్రాలు ఇప్పటికే స్థిరపడ్డాయని, ప్రస్తుత ధర్మాసనమే ఈ చట్టాన్ని సమీక్షించవచ్చని భావించారు. ఇక జస్టిస్‌ సతీష్‌ చంద్ర శర్మ తీర్పులో పార్లమెంటు చేసిన చట్టంపై రాజ్యాంగబద్ధమైన లోతైన ప్రశ్నలు ఉన్నందున, దీనిని విస్తృత రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తేల్చాల్సి ఉన్నదని అభిప్రాయపడ్డారు.

ప్రస్తుత పరిస్థితి ఏంది?

ద్విసభ్య ధర్మాసనంలో ఏకాభిప్రాయం కుదరకపోవడంతో, వివాదం మరింత జాప్యం కాకుండా ఉండేందుకు ఇద్దరు న్యాయమూర్తులు ఈ అంశాన్ని తగిన సంఖ్యాబలం కలిగిన ఐదుగురు న్యాయమూర్తుల రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి నివేదించాలని సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిని కోరారు. ప్రస్తుతం ఈ చట్టం రాజ్యాంగబద్ధత, పార్లమెంటరీ అధికార పరిమితులు, ఎన్నికల వ్యవస్థ స్వతంత్రతకు సంబంధించిన తుది తీర్పు సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ ధర్మాసనం విచారణపై ఆధారపడి ఉన్నది.

(వ్యాసకర్త: న్యాయ నిపుణుడు)

మాడభూషి శ్రీధర్‌